Rocznica zbrodni wołyńskiej. Premier mówi o prawdzie, pamięci i ekshumacjach

11 lipca jako dzień pamięci o ofiarach zbrodni wołyńskiej

11 lipca to data szczególna w polskiej pamięci historycznej, bo przypada rocznica tzw. krwawej niedzieli, uznawanej za apogeum zbrodni wołyńskiej. W przekazanym stanowisku podkreślono, że była to zbrodnia ludobójstwa dokonana przez ukraińskich nacjonalistów na Polakach, obywatelach polskich oraz przedstawicielach innych narodowości zamieszkujących wschodnie ziemie II Rzeczpospolitej. Taka rocznica ma znaczenie nie tylko historyczne, ale też społeczne, bo dotyczy pamięci rodzin, lokalnych wspólnot i całego państwa. W tym ujęciu pamięć o ofiarach nie jest wyłącznie kwestią przeszłości, lecz także odpowiedzialności za sposób opowiadania o trudnych wydarzeniach.

W centrum tego stanowiska znalazł się obowiązek nazwania sprawców i jednoznacznego potępienia zbrodni. Zwrócono uwagę, że prawda o wydarzeniach wołyńskich musi obejmować wskazanie winnych, pamięć o każdej ofierze oraz o miejscu jej śmierci. Podkreślono również, że zamordowani nie mogą pozostać bezimienni i nie mogą zostać pozbawieni godnego pochówku. To ważny kontekst także dla debat publicznych w Polsce, ponieważ sprawa Wołynia od lat pozostaje jednym z najtrudniejszych punktów w rozmowach o historii, odpowiedzialności i pojednaniu w relacjach polsko-ukraińskich.

Ekshumacje, identyfikacja i godny pochówek ofiar

W wystąpieniu wskazano, że jako premier polskiego rządu podjęto skuteczne starania o wznowienie po latach poszukiwań i ekshumacji ofiar zbrodni wołyńskiej. Dotyczy to także innych polskich ofiar wojen XX wieku na Ukrainie, których ciała nie zostały wcześniej godnie pochowane w grobach. Zaznaczono, że rodziny czekały na ten moment ponad 80 lat, co pokazuje skalę wieloletniego braku domknięcia sprawy pamięci i pochówku. W praktyce oznacza to nie tylko działania historyczne, ale także bardzo konkretne przywracanie nazwisk, miejsc pochówku i rodzinnego prawa do żałoby.

Zapowiedziano również powstanie w Warszawie Muru Pamięci z wiecznym ogniem oraz nazwiskami każdej odnalezionej i zidentyfikowanej ofiary. To rozwiązanie ma nadać pamięci o zamordowanych trwałą, publiczną formę i sprawić, by ofiary nie zostały sprowadzone do anonimowych liczb. W komunikacie podkreślono, że Rzeczpospolita nie zapomni o żadnej z nich. W szerszym sensie taki projekt łączy wymiar państwowy, historyczny i rodzinny, bo pozwala łączyć oficjalne upamiętnienie z indywidualną pamięcią o konkretnych osobach.

Pamięć, prawda i relacje polsko-ukraińskie

W wypowiedzi mocno wybrzmiało stwierdzenie, że pamięć nie może być narzędziem nienawiści. Podkreślono, że odpowiedzią na nacjonalizm nie może być kolejny nacjonalizm, a pamięć i prawda mają służyć budowie przyszłości opartej na braku pogardy i przemocy. To ważny kontekst polityczny, ponieważ pamięć historyczna w regionie Europy Środkowo-Wschodniej często splata się z bieżącymi relacjami międzypaństwowymi. W tym przypadku mowa nie tylko o przeszłości, ale też o warunkach współpracy, która ma być możliwa bez przemilczania trudnych tematów.

W wystąpieniu przywołano także doświadczenie powojennej Europy, która mogła zbudować pokój i wzajemny szacunek dzięki prawdzie oraz nazywaniu rzeczy po imieniu. Zaznaczono, że każdy, kto chce wejść do takiej wspólnoty, musi być gotowy na prawdę historyczną. W tym samym kontekście pojawiła się także odpowiedzialność za przyszłość i bezpieczeństwo dzieci oraz wnuków, a więc perspektywa wykraczająca poza samą debatę o przeszłości. Wskazano, że odpowiedzialność ta jest wspólna dla Polski, Ukrainy i Europy, a solidarność wobec dzisiejszych zagrożeń ma opierać się na fundamencie prawdy, pamięci i nadziei.

Dlaczego ta rocznica ma znaczenie dla państwa i społeczeństwa

Przypomnienie o 11 lipca i o krwawej niedzieli wpisuje się w szerszą potrzebę uporządkowania pamięci o ofiarach oraz miejscach ich spoczynku. Dla wielu rodzin to nadal sprawa osobista, bo dotyczy osób zaginionych, zamordowanych i przez dziesięciolecia pozbawionych godnego pochówku. Dla państwa to z kolei kwestia odpowiedzialności wobec obywateli i historii, a także obowiązku publicznego upamiętnienia tych, których los przez długi czas pozostawał niepełnie wyjaśniony. W takim ujęciu upamiętnienie nie jest gestem symboliczno-ceremonialnym, lecz częścią długiego procesu przywracania prawdy.

Jednocześnie cała sprawa pokazuje, jak silnie historia wpływa na współczesną politykę i społeczne emocje. Z jednej strony chodzi o pamięć o polskich ofiarach zbrodni wołyńskiej, z drugiej o relacje z Ukrainą i o to, jak budować współpracę bez rezygnacji z prawdy historycznej. W tym sensie rocznica staje się nie tylko dniem zadumy, ale też przypomnieniem, że pojednanie wymaga nazwania zbrodni, poszanowania ofiar i gotowości do szukania ich miejsc pochówku. To właśnie dlatego w wystąpieniu tak mocno zaakcentowano zarówno pamięć, jak i odpowiedzialność za przyszłość.

• 11 lipca to rocznica krwawej niedzieli, uznawanej za apogeum zbrodni wołyńskiej.
• Ofiary ekshumacji i poszukiwań obejmują również polskie ofiary wojen XX wieku na Ukrainie.
• Rodziny wielu ofiar czekały na wznowienie prac przez ponad 80 lat.
• W Warszawie ma powstać Mur Pamięci z wiecznym ogniem i nazwiskami zidentyfikowanych ofiar.