Józef Kazimierz Sulpicjusz Napoleon Hutten-Czapski

Józef Kazimierz Sulpicjusz Napoleon Hutten-Czapski, herbu Leliwa, urodził się 25 marca 1797 roku w Bydgoszczy. Był synem hrabiego generała Józefa Grzegorza Longina Czapskiego i Korneli z Plewińskich. Pierwsze nauki pobierał w Bydgoszczy, a następnie uczył się w kolegium pijarów w Warszawie, które ukończył w 1815 roku.

Po śmierci ojca w 1810 roku wszedł w spór o prawa do dziedzictwa z stryjem Mikołajem. W wyniku konfliktu ostatecznie zadowolił się jednym ojcowskim folwarkiem Orłowem k. Działdowa. Władze pruskie nie uznały jego szlachectwa; ostentacyjnie tytułował się chłopem i odtąd używał imienia Napoleon.

W latach 1818–1821 studiował we Wrocławiu, zorganizował tam liczną Polonię w korporacji akademickiej Polonia i nawiązał kontakty z liberalną młodzieżą niemiecką oraz tajnymi organizacjami antyrosyjskimi w Kongresówce. Działania te wykryła policja, skazano go na dwa miesiące aresztu i usunięto z uniwersytetu. Po zwolnieniu przeniósł się do zaboru rosyjskiego, gdzie kupił majątek Osówki w województwie mazowieckim. Początkowo władze rosyjskie potwierdziły mu tytuł hrabiowski, lecz po raportach Nikołaja Nowosilcowa uznano go za przywódcę międzynarodowego ruchu młodzieżowego, co doprowadziło do wycofania decyzji.

W następnych latach wiele podróżował. Przez pewien czas przebywał w Bydgoszczy, gdzie był współorganizatorem i jednym z przywódców sprzysiężenia patriotycznego; na trop spisku w 1830 roku wpadły władze pruskie. W jednym ze spisków wykryto spore zapasy broni, które Czapski wysyłał z Paryża.

Powstanie listopadowe: Wybuch powstania zastaje go w Paryżu. Po powrocie do Polski w styczniu 1831 roku służył w pułku kawalerii ochotników poznańskich i brał udział w bitwach i potyczkach m.in. pod Mińskiem, Ostrołęką, Łysobykami, Potyczą i Nieborowem. Został odznaczony Krzyżem Złotym Orderu Virtuti Militari za czyny bojowe w wyprawie do Siedlec; od maja do sierpnia 1831 pełnił funkcję adiutanta polowego przy naczelny wodzy gen. Jana Skrzyneckiego; 11 maja 1831 awansował na podporucznika, 31 lipca na porucznika.

Podczas oblężenia Warszawy kontynuował agitację polityczną; za jej prowadzenie posądzano go o groźbę zlinczowania generałów i próbowano postawić przed sądem wojskowym. Został aresztowany przez gen. Henryka Dembińskiego, zwolniony przez gen. Jana Krukowieckiego. 24 września 1831 r. uzyskał paszport na podróż w celach naukowych do Francji, Anglii i innych krajów Europy, lecz z niego nie skorzystał.

Po upadku powstania przekroczył granicę z wojskiem powstańczym i pod zmienionym nazwiskiem przedzierał się przez Prusy. Władze pruskie nazywały go Robespierrem powstania i ścigały listem gończym; rozpoznany i zadenuncjowany w Gdańsku przez oficera pruskiego trafił na dwa tygodnie do aresztu.

Na emigracji: 14 grudnia 1831 r. wsiadł na statek angielski i w końcu stycznia 1832 r. przybił do wybrzeży Irlandii w Belfaście, skąd krótko potem docierał do Dublina, gdzie przyjęto go owacyjnie. Na wielu zebraniach zwolenników Daniela O’Connella wygłaszał patriotyczne mowy, które cytowały gazety irlandzkie; został oskarżony o działalność rewolucyjną i obłożony grzywną; większość społeczeństwa irlandzkiego stanęła po jego stronie i wspierała prelekcje. Przeniósł się do Anglii, gdzie przebywał od kwietnia 1832 roku; w drodze do Londynu zatrzymał się w Birminghamie i uczestniczył w wiecu na rzecz reform. W 1833 roku przyjaciele z lóż masońskich uzyskali dla niego paszport francuski na nazwisko Josepha Chapmana.

Lata 1833–1837 to okres licznych podróży agitacyjnych z Paryża do Szwajcarii, gdzie wraz z innymi młodymi rewolucjonistami założył 15 kwietnia 1834 związek Młoda Europa obejmujący Młode Włochy, Młode Niemcy i Młodą Polskę. Odbywał podróże także do Włoch, Algierii, Hiszpanii i Londynu, gdzie przebywał wygnany z Włoch Giuseppe Mazzini. W 1842 r. został aresztowany w Akwizgranie za posługiwanie się fałszywym paszportem; po zwolnieniu udał się do Francji, gdzie przebywał do 1847 r., zajmując się pracami naukowymi i wydawniczymi. Podczas emigracji był znany z ofiarności dla innych emigrantów.

Powrót do Polski: od 1844 r. starał się o pozwolenie osiedlenia w Prusach; w 1846 r., po uniewinniającym wyroku Sądu Najwyższego w Berlinie, powrócił ok. 1847 do Wielkopolski. Nie brał już udziału w powstaniu wielkopolskim 1848 r., lecz utrzymał wysoką pozycję masońską i towarzyską. We wrześniu 1852 pojechał na uroczystość otwarcia linii kolejowej Bytgoszcz–Piła, gdzie zaraził się cholerą; leczony w Smogulcu zmarł 17 września 1852 r. i tam został pochowany.

Życie prywatne: 29 stycznia 1850 r. poślubił Eleonorę Czarnecką (1815–1875), córkę generała Stanisława Mielżyńskiego, właścicielkę Smogulca i Gołańczy; w 1851 urodził się ich syn Bogdan Franciszek Serwacy (1851–1937), późniejszy polityk. Eleonora opuściła Smogulec po śmierci męża i nigdy nie powróciła do niego.