Bartłomiej z Bydgoszczy

Bartłomiej z Bydgoszczy urodził się ok. 1475 r. w Bydgoszczy, najprawdopodobniej w rodzinie zamożnych mieszczan. Na chrzcielnym stole przyjął imię Stanisław. Przed 1500 r. wstąpił do zakonu bernardynów i przyjął imię Bartłomieja.

Studiował na Akademii Krakowskiej i w 1505 r. uzyskał na wydziale artystycznym stopień bakałarza. Przebywał głównie w Bydgoszczy, w klasztorze bernardyńów. Początkowo pełnił tam funkcję kaznodziei i opiekował się biblioteką klasztorną. Przebywał również w konwentach w Kole, Samborze, a na koniec w Poznaniu.

W latach 1518–1524 był gwardianem klasztoru bydgoskiego. Należał do grona wykładowców istniejącego od 1530 r. przy bydgoskim konwencie bernardyńskim studium filozoficznego oraz był mistrzem nowicjatu. Znał osobiście i cieszył się zaufaniem prowincjałów bernardyńskich: Jana Szklarka i Rafała z Proszowic.

Bartłomiej był człowiekiem wysoce wykształconym i posiadającym szerokie zainteresowania. W latach 1500–1502 sporządził wielki kopiarz, obejmujący zbiór bulli, dekretów, konstytucji i przywilejów. Napisał także kilkamanuskryptów z materiałami do dziejów zakonu bernardynów, a w 1522 r. przełożył na język polski reguły Trzeciego Zakonu św. Franciszka.

Najważniejszymi jego dziełami są dwa słowniki, które stanowią wartościowe źródło historyczne do badań języka polskiego. W latach 1999–2019 zostały wydane w wersji polsko‑łacińskiej. Pierwsze dzieło to słownik łacińsko‑polski ukończony w 1532 r., liczący 4276 polskich wyrazów. Drugie dzieło, opracowane w 1544 r., to polskie wyrazy wpisane na marginesie słownika Vocabularius breviloquus Jana Reuchlina z 1488 r.; liczba dopisanych tu polskich wyrazów przekracza 11 tys. Wyrazy notowane przez leksykografa noszą znamiona dialektu północnopolskiego.

Konstytucje, przywileje i inne pisma dotyczące zakonu św. Franciszka, 1502; Expositio regulae fratrum minorum, 1510; Exhortationes... i reguły franciszkanów, 1520; Vocabularius ex Calepino, breuiloquo et mamotrecto..., 1532 (rękopis w Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu); Vocabularius breviloquus etc., Strasburg 1488, zawierający Słownik Bartłomieja z Bydgoszczy z 1544 (inkunabuł w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu).

Inkunabuły i prace Bartłomieja przechowywane są m.in. w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu; jego imię jest cytowane w pracach historycznych dotyczących języka polskiego.